HOẠT ĐỘNG CỦA GV-HS

DỰ KIẾN SẢN PHẨM

Bước 1. Chuyển giao nhiệm vụ: Em hãy nêu tên một truyện kể hoặc một bộ phim có nhân vật chính là vị thần. Theo em, điều gì làm nên sức hấp dẫn của tác phẩm đó?

Bước 2. Thực hiện nhiệm vụ

Học sinh theo dõi và trả lời câu hỏi

Bước 3. Báo cáo, thảo luận

Học sinh chia sẻ

Bước 4: Kết luận, nhận định

GV chốt ý và dẫn dắt vào bài học

- Bộ phim Cuộc chiến thành Troy được ra mắt công chúng cách đây 110 năm (2004). Troy chính là một cuộc chiến khốc liệt giữa những người anh hùng với khát khao quyền lực và vinh quang. Bộ phim xoay quanh câu chuyện kể về một cuộc xung đột giữa hai quốc gia hùng mạnh tại Hy Lạp. Nguyên nhân khiến một đất nước hùng mạnh rơi vào dĩ vãng chỉ vì Helen tuyệt đẹp, vợ vua Menelaus xứ Sparta. Nhân vật chính của bộ phim: Hector, Achilles, Odyddeus.

- Nhân vật chính là các vị thần có năng lực siêu nhiên hoặc sức mạnh phi thường, trí tưởng tượng bay bổng, lãng mạn, đây chính là điều làm nên sự hấp dẫn của tác phẩm này

+ Thế giới là một điều kì bí, mọi vật đều có linh hồn, sức sống.

HOẠT ĐỘNG CỦA GV- HS

DỰ KIẾN SẢN PHẨM

Hoạt động 1: Tìm hiểu phần Tri thức ngữ văn

Bước 1. Giao nhiệm vụ học tập

Giáo viên giao phiếu và chia lớp thành 4 nhóm theo dạng KHĂN TRẢI BÀN

- Nêu cách hiểu của em về câu chuyện, tình huống truyện.

- Người kể chuyện có vai trò như thế nào trong truyện kể?

- Nhân vật thường được nhà văn khắc hoạ bằng những loại chi tiết nào?

- Đặc điểm cơ bản của thần thoại là gì?

Bước 2. Thực hiện nhiệm vụ

Học sinh thảo luận và hoàn thành phiếu

Thời gian: 10 phút

Chia sẻ: 3 phút

Phản biện và trao đổi: 2 phút

Bước 3. Báo cáo, thảo luận

Học sinh chia sẻ bài làm và báo cáo phần tìm hiểu

Bước 4. Kết luận, nhận định

Giáo viên chốt những kiến thức cơ bản về truyện kể

*Tích hợp phát triển năng lực số:

1.1.NC1a: HS sử dụng Google để tìm kiếm các bản kể thần thoại khác nhau về nguồn gốc thế giới (ví dụ: thần thoại Hi Lạp, thần thoại Bắc Âu) để so sánh với các vị thần sáng tạo của Việt Nam.

Hoạt động 2: Tìm hiểu phần truyện về các vị thần sáng tạo thế giới

Thao tác 1: GV hướng dẫn HS đọc các văn bản

Bước 1: GV giao nhiệm vụ: Yêu cần HS đọc rõ ràng, rành mạch, nhấn giọng ở những chi tiết kì ảo. Chú ý: các chi tiết mở đầu câu chuyện; vóc dáng, hành động, công việc, tính khí của các nhân vật.

- GV đọc mẫu một vài đoạn.

- HS chú ý các câu hỏi gợi ý ở bên phải văn bản, thử trả lời nhanh các câu hỏi đó.

- Tìm hiểu chú thích SGK để hiểu chính xác văn bản.

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ:

+ HS đọc VB, đọc phần chú thích giải thích nghĩa từ khó dưới chân trang.

+ GV quan sát, khích lệ HS.

Bước 3: Báo cáo, thảo luận: HS nhận xét lẫn nhau.

Bước 4: Đánh giá, kết luận:

GV nhận xét cách đọc của HS qua quá trình quan sát, lắng nghe.

*Tích hợp phát triển năng lực số:

1.1.NC1c: Trong quá trình chuẩn bị bài, HS đánh giá và chọn lọc thông tin giữa một bài viết trên Wikipedia và một bài nghiên cứu trên tạp chí chuyên ngành về các dị bản của truyện Thần Trụ Trời để đảm bảo tính học thuật cho phần trình bày.

Thao tác 2: GV hướng dẫn HS khám phá văn bản

Bước 1: GV chia nhóm và giao nhiệm vụ học tập:(mỗi nhóm gồm 2 bàn)

Nhóm 1: Phiếu học tập số 1

Nhóm 2: Phiếu học tập số 2

Nhóm 3: Phiếu học tập số 3

Nhóm 4: Phiếu học tập số 4

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

- HS thảo luận, trả lời các nội dung trong phiếu học tập.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động: HS cử đại diện báo cáo sản phẩm, HS còn lại lắng nghe, bổ sung, phản biện.

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ

- GV nhận xét, đánh giá hoạt động nhóm, bổ sung sản phẩm của học sinh.

*Tích hợp phát triển năng lực số:

*Tích hợp phát triển năng lực số:

2.1.NC1a: Nhóm HS thiết kế một bài thuyết trình đa phương tiện (có hình ảnh minh họa, sơ đồ) tóm tắt các yếu tố và ý nghĩa của chùm truyện thần thoại. HS sử dụng công cụ số để ghi lại cảm nhận về vẻ đẹp "một đi không trở lại" của thần thoại dưới dạng đoạn văn hoặc infographic.

Thao tác 3: Hướng dẫn HS tổng kết bài học

Bước 1. Chuyển giao nhiệm vụ:

- Điều gì làm nên sức hấp dẫn của thần thoại?

+ Nhận xét về đặc sắc nghệ thuật của chùm truyện thần thoại? Nội dung, ý nghĩa của các văn bản?

+ Từ đó em rút ra: Để đọc hiểu một thần thoại, chúng ta cần lưu ý điều gì?

Bước 2. Thực hiện nhiệm vụ.

HS làm việc cá nhân

Bước 3: Trình bày sản phẩm.

Bước 4. Đánh giá, kết luận.

Gv nhận xét và lưu ý HS 1 số kiến thức.

A. TRI THỨC NGỮ VĂN

1. Cốt truyện

a. Khái niệm: Cốt truyện trong tác phẩm tự sự (thần thoại, sử thi, cổ tích, truyện ngắn, tiểu thuyết…) và kịch được tạo nên bởi chuỗi sự kiện, nằm dưới lớp vỏ trần thuật, làm nên cái sườn của tác phẩm.

b. Tính chất: có hai tính chất cơ bản:

+ Các sự kiện trong chuỗi có mối quan hệ nhân quả hoặc quan hệ bộc lộ ý nghĩa, có mở đầu và có kết thúc

+ Cốt truyện có tính liên tục về thời gian. Giữa các sự kiện nhân quả nói trên có những khoảng cách thời gian. Các khoảng cách thời gian ấy tạo thành “không gian” quan trọng để tác giả miêu tả, phân tích, bình luận

c. Chức năng: Cốt truyện có chức năng rất quan trọng trong truyện kể:

+ Gắn kết các sự kiện thành một chuỗi, tạo thành lịch sử của một nhân vật, thực hiện việc khắc họa nhân vật

+ Bộc lộ các xung đột, mâu thuẫn của con người (xã hội, tâm lí, đạo đức…), tái hiện bức tranh đời sống

+ Tạo ra ý nghĩa nhân sinh có giá trị nhận thức

+ Tạo sự hấp dẫn cho người đọc (người đọc luôn quan tâm đến số phận nhân vật)

2. Truyện kể: Sự kiện trong cốt truyện được triền khai hoặc liên kết với nhau theo một mạch kề nhất định. Mạch kề này thống nhất với hệ thống chi tiết và lời văn nghệ thuật (bao gồm các thành phần lời kề, lời tả, lời bình luận...) tạo thành truyện kể.

3. Người kể chuyện: (người trần thuật) là yếu tố thuộc thế giới miêu tả. Đó là vai do nhà văn tạo ra để thay mình thực hiện hành vi trần thuật. Người kể chuyện có thể được kể bằng ngôi thứ ba, ngôi thứ hai hoặc ngôi thứ nhất

- Ngôi thứ nhất: Người kể xưng “tôi”, nội dung kể không xâm phạm ra ngoài phạm vi hiểu biết, cảm nhận của người kể

- Ngôi thứ hai: Hiếm gặp, thường mượn vai bạn đọc

- Ngôi thứ ba: Người kể giấu mình, cho phép xâm nhập vào thế giới nội tâm, suy nghĩ và hành động của các nhân vật

4. Nhân vật: là con người cụ thề được khắc hoạ trong tác phầm văn học bằng các biện pháp nghệ thuật.

5. Thần thoại:

a. Khái niệm:Thần thoại là thể loại truyện kể xa xưa nhất, thể hiện quan niệm về vũ trụ và khát vọng chinh phục thế giới tự nhiên của con người thời nguyên thủy.

b. Phân loại

- Căn cứ theo chủ đề:

+ Thần thoại suy nguyên (kể về nguồn gốc vũ trụ và muôn loài)

+ Thần thoại sáng tạo (kể về cuộc chinh phục thiên nhiên và sáng tạo văn hóa)

- Căn cứ theo đề tài, nội dung:

+ Truyện kể về việc sinh ra trời đất, núi sông, cây cỏ, muông thú.

+ Truyện kể về việc sinh ra loài người và các tộc người.

+ Truyện kể về kì tích sáng tạo văn hóa.

c. Đặc điểm

- Cốt truyện đơn giản.

- Thời gian, không gian:

+ Thời gian phiếm chỉ mang tính ước lệ.

+ Không gian vũ trụ với nhiều cõi khác nhau

- Nhân vật chính: các vị thần, những con người có nguồn gốc thần linh, năng lực siêu nhiên, hình dạng khổng lồ, sức mạnh phi thường.

Chức năng của các nhân vật: là cắt nghĩa, lí giải các hiện tượng tự nhiên và đời sống xã hội, thể hiện niềm tin và khát vọng tinh thần có ý nghĩa lâu dài của nhân loại.

- Thủ pháp nghệ thuật: cường điệu, phóng đại.

- Lối tư duy hồn nhiên, chất phác, trí tưởng tượng bay bổng, lãng mạn.

=> Sức sống lâu bền cho thần thoại.

B. TRUYỆN VỀ CÁC VỊ THẦN SÁNG TẠO THẾ GIỚI

I. Đọc- Tìm hiểu chung:

1. Đọc:

2. Tìm hiểu chú thích (SGK)

II. Khám phá văn bản

1. Thời gian, không gian, nhân vật và sự kiện chính của các truyện kể:

a. Thần Trụ Trời

- Thời gian: Thuở ấy chưa có vũ trụ, chưa có muôn vật và loài người

- Không gian: Trời đất là đám hỗn độn, tối tăm và lạnh lẽo

- Nhân vật: Thần Trụ Trời

- Sự kiện chính:

+ Thần đội trời lên rồi đào đất, đá đắp thành cột cao để chống trời

+ Khi Trời cao, khô cứng -> phá cột, ném vung đá và đất khắp nơi -> Núi và cao nguyên

+ Chỗ thần đào lên lấy đất đá thành biển

b. Thần Sét

- Thời gian: Phiếm chỉ, ước lệ

- Không gian: Trên Thiên đình, Dưới hạ giới

- Nhân vật: Thần Sét (ông Sấm)

- Sự kiện chính:

+ Giới thiệu thần Sét là người chuyên phản ánh sự thịnh nộ của Ngọc Hoàng

+ Một lần thần Sét bị Trời phạt, gà thần của Ngọc Hoàng được sai xuống mổ thần Sét nhưng không làm gì được.

+ Về sau, thần Sét cứ nghe tiếng gà là giật mình

+ Thần Sét đã từng thua Cường Bạo Đại Vương dù sau có chiến thắng cũng khiến thiên đình một lần xấu hổ

c. Thần Gió

- Thời gian: Phiếm chỉ, ước lệ

- Không gian: Trên Thiên Đình; Dưới hạ giới

- Nhân vật: Thần Gió

- Sự kiện chính:

+ Giới thiệu về thần Gió

+ Câu chuyện đùa nghịch của con thần Gió + Ngọc Hoàng xử tội: Đày con thần Gió xuống bắt đi chăn trâu, bắt hóa làm cây ngải để báo tin gió cho thiên hạ, khi trâu bị cảm gió thì lấy lá cây ngải chữa cho trâu.

2. Đặc điểm và cơ sở hình thành thần Trụ Trời, thần Sét và thần Gió

a. Thần Trụ Trời

* Hình dạng

- Thân thể to lớn không biết bao nhiêu mà kể

- Chân bước dài và xa như từ tỉnh này sang tỉnh kia, từ đỉnh núi này sang đỉnh núi kia

* Tính khí

- Chăm chỉ cần mẫn “Một mình cầy cục đắp cột đá càng cao chót vót càng đẩy trời lên mãi”

- Sức khỏe phi thường: Khổng lồ, một mình chống trời, đắp đất, dời núi,…

- Giàu trí tưởng tượng, sáng tạo: Tạo ra trời, đất, biển cả và cả núi non.

* Cơ sở hình thành

- Trời và đất vốn riêng biệt, giữa trời và đất là khoảng không gian của đất đai, cây cối, núi non và biển cả

- Thần Trụ Trời có công sáng tạo ra vũ trụ

* Công việc

- Tạo ra trời đất, biển, núi non 🡪 Khởi nguyên hình thành Vũ trụ

- Về sau, trở thành ông Trời hay Ngọc Hoàng cai quản mọi việc trên thế gian.

* Mục đích công việc

- Khai sinh ra trời đất và sự sống trong vũ trụ

- Cai quản mọi việc trong vũ trụ

- Diễn tả sự ra đời của đất trời và người cai quản các giới theo quan niệm dân gian

b. Thần Sét

* Hình dạng

- Mặt mũi nanh ác

- Tiếng quát tháo dữ dội

* Tính khí

- Tính khí nóng nảy

- Cực oai, cực dữ

- Thể hiện sự phẫn nộ của Ngọc Hoàng

* Cơ sở hình thành

- Hiện tượng Sấm, Sét của tự nhiên.

+ Sấm: Tiếng động vang to trên trời

+ Sét: Mang nguồn tích điện, chớp giật trên bầu trời

- Thường xuất hiện khi có mưa giông, bão tố hoặc báo hiệu trời sắp đổ mưa

- Thường xuất hiện ở tháng Hai, Ba và ít xuất hiện ở mùa đông.

* Công việc

- Chuyên thi hành pháp luật ở trần gian

- Thần có một lưỡi búa đá, khi xử án kẻ nào thì thần tự mình nhảy xuống tận nơi, trỏ ngọn cờ vào đầu tội nhân rồi dùng lưỡi búa bổ xuống đầu. Có khi xong việc, thần không mang lưỡi búa theo mà để luôn tại đó

- Ngủ vào mùa đông, tháng Hai, Ba mới dậy làm việc

* Mục đích công việc

- Trừng trị những kẻ có tội

- Thể hiện sự phẫn nộ của Ngọc Hoàng

- Diễn tả sự dữ dội của sấm, sét trong tự nhiên

c. Thần Gió

* Hình dạng

- Hình dạng kì quặc

- Không có đầu

* Tính khí

- Tương đối thất thường

+ Có lúc gió nhỏ

+ Có lúc gió to

+ Có lúc cùng với thần Mưa, thần Sét cùng hoạt động là vô cùng đáng sợ

+ Có lúc dạo chơi vào buổi tối

+ Có lúc là gió xoáy

* Cơ sở hình thành

Hiện tượng gió thổi của tự nhiên: gió to, gió nhỏ, gió xoáy và khi có cả sấm, và mưa thì gây bão hoặc giông.

* Công việc

- Làm gió to, gió nhỏ hay bão lớn, lâu hay mau tùy lệnh của Ngọc Hoàng

* Mục đích công việc

- Diễn tả hiện tượng gió trong tự nhiên

3. Quan niệm, nhận thức, khát vọng và tình cảm của người nguyên thủy về thế giới tự nhiên

● Về thần Trụ Trời:

+ Nhận thức: ông Trời sáng tạo ra muôn loài, muôn vật. Nhận thức của con người nguyên thủy là trời đất được sinh ra bởi ông Trời – người có quyền lực toàn năng trong vũ trụ. Đồng thời lí giải sự hình thành của đất trời và tự nhiên

Điều đặc biệt là truyện còn thể hiện được vết tích của cột chống trời ở núi Thạch Môn, Hải Dương hiện nay. Soi trên thực địa thì núi An Phụ huyện Kim Môn, Hải Dương, nơi có đền thờ chúa Liễu Hạnh và Trần Hưng Đạo cho thấy đây chính là vết tích thần thoại của người Việt cổ.

+ Quan niệm: Ông Trời tạo ra muôn loài, tin tưởng vào tín ngưỡng thờ thần đặc biệt là ông Trời (điều này khác với phương Tây với quan điểm Chúa là đáng cứu thế)

+ Khát vọng: Thể hiện được khát vọng khai hoang, lập địa của con người thưở sơ khai.

● Về thần Sét (ông Sấm – Thiên Lôi)

+ Nhận thức: Lí giải hiện tượng tự nhiên Sấm, Sét có tiếng động vang, to. Sét có thể đánh chết người

+ Quan niệm: Chính sự hung dữ của thần Sét và quan niệm thể hiện sự phẫn nộ của Ngọc Hoàng nên Sấm hay Sét thường thể hiện được sự trừng trị đích đáng với kẻ ác (Truyện cổ tích nhiều nhân vật phản diện bị Sét đánh chết, đây cũng thể hiện sự phẫn nộ của con người trước cái ác, cái xấu)

+ Khát vọng: Thế lực có thể trừng trị kẻ có tội

● Về thần Gió (thần Cụt Đầu)

+ Nhận thức: Lí giải hiện tượng gió thổi trong tự nhiên, không có sự đồng đều, lúc gió to, gió nhỏ, gió xoáy và cả khi có mưa bão, giông tố thì gió thổi rất mạnh.

Kinh nghiệm dân gian khi cây ngải cuốn bông cuốn lá lại thì trời sắp nổi gió (Câu chuyện của con thần Gió bị đày làm cây ngải); chữa cho trâu cảm gió bằng cây ngải (Câu chuyện người nông dân xin gạo để nấu cháo cho vợ nhưng bị con thần Gió nghịch ngợm thổi bay bát gạo và con thần Gió bị Ngọc Hoàng đày xuống hạ giới làm cây ngải)

+ Quan niệm: Dự đoán có gió, chữa cảm cho trâu bằng lá cây ngải.

+ Khát vọng: Sự hiện diện của các vị thần không chỉ sáng tạo ra các giới, trừng trị kẻ có tội mà còn trở thành một phần của cuộc sống, hữu ích cho con người.

4. Nét nổi bật trong việc xây dựng hình tượng các vị thần

- Các vị thần đều vô cùng vĩ đại, có quyền lực và năng lực phi thường, bút pháp lãng mạn, bay bổng

- Các vị thần đều được nhân hóa, có ngoại hình, tính cách tương tự như đặc điểm của các hiện tượng tự nhiên trong đời sống.

- Các vị thần đều được gửi gắm một quan niệm, khát vọng của dân gian về sự hình thành của thế giới tự nhiên, thể hiện sự sáng tạo và khát vọng chinh phục tự nhiên của con người.

III.Tổng kết:

1. Về nội dung:

- Văn bản phản ánh quá trình hình thành trời đất, sấm sét, gió của nhân loại với những câu chuyện thú vị.

- Thể hiện niềm tin vào tín ngưỡng, trời đất, thế giới tự nhiên và văn hóa tâm linh của con người.

2. Về nghệ thuật :

- Cách xây dựng nhân vật độc đáo, mang đặc trưng của thể loại thần thoại.

- Hình tượng nhân vật tiêu biểu, điển hình.

- Văn phong, cách diễn đạt mạch lạc, dễ hiểu.

- Ngôn từ thuần Việt.