Phân tích truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao (3 mẫu) Văn mẫu lớp 11

Phân tích truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao là tài liệu hữu ích cho bạn đọc trong quá trình tìm hiểu và cảm nhận một trong những tác phẩm tiêu biểu của văn học hiện thực Việt Nam.

Nội dung tập trung làm rõ cuộc đời và bi kịch của Chí Phèo, từ một người nông dân lương thiện bị đẩy vào con đường tha hóa đến khi thức tỉnh và khao khát trở về với cuộc sống lương thiện. 

1. Hướng dẫn phân tích đề

• Dạng bài: nghị luận văn học(phân tích một tác phẩm truyện)
• Đối tượng: truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao

2. Dàn ý chi tiết

(1) Mở bài

Dẫn dắt, giới thiệu về tác phẩm Chí Phèo.

(2) Thân bài

a. Hoàn cảnh, xuất thân của Chí Phèo

- Xuất thân: tứ cố vô thân, không cha không mẹ, không nhà cửa…

- Một anh nông dân hiền lành, lương thiện:

• Chăm chỉ, thật thà: Đi ở hết nhà này đến nhà khác, cày thuê cuốc mướn để kiếm sống.
• Mơ ước bình dị: có một ngôi nhà nho nhỏ, chồng cày thuê cuốc mướn vợ dệt vải…
• Sống có lòng tự trọng: Bà ba - vợ Bá Kiến gọi lên đấm lưng, bóp chân, Chí chỉ cảm thấy nhục hơn là thấy thích.

=> Chí Phèo có đủ điều kiện để sống cuộc sống yên bình như bao người khác, quãng đời lương thiện của Chí kéo dài trong khoảng 20 năm đầu

b. Quá trình tha hóa của Chí Phèo

* Chí Phèo bị bắt vào tù

• Chí Phèo làm thuê cho nhà Bá Kiến.
• Vì một chuyện ghen tuông không đâu, Bá Kiến đã đẩy Chí vào tù.
• Nhà tù thực dân đã biến Chí trở thành “con quỷ dữ của làng Vũ Đại”.

* Sau khi ra tù

• Ngoại hình thay đổi: “Cái đầu trọc lốc, hàm răng cạo trắng hớn, cái mặt thì câng câng đầy những vết sứt sẹo, hai con mắt gườm gườm”.
• Nhân tính: du côn, du đãng, triền miên trong cơn say, đập đầu, chửi bới, phá phách, đến đòi nợ bá Kiến nhưng lại trở thành tay sai cho hắn.

c. Cuộc gặp gỡ giữa Chí Phèo và Thị Nở

- Tình yêu thương mộc mạc, chân thành của Thị Nở - đã đánh thức bản chất lương thiện của Chí Phèo:

• Nhận biết được mọi âm thanh trong cuộc sống.
• Nhận ra bi kịch trong cuộc đời của mình và sợ cô đơn, cô độc
• Chí Phèo thèm lương thiện và muốn làm hòa với mọi người.

- Hình ảnh bát cháo hành là hình ảnh độc đáo, chân thật và giàu ý nghĩa:

• Lần đầu tiên và cũng là lần cuối cùng Chí được ăn trong tình yêu thương và hạnh phúc.
• Bát cháo chứa đựng tình yêu thương của thị Nở đã đánh thức phần người trong Chí.

d. Bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người

- Nguyên nhân: Do bà cô Thị Nở không cho Thị lấy Chí Phèo (đại diện cho những định kiến trong xã hội xưa).

- Diễn biến tâm trạng của Chí Phèo:

• Lúc đầu: Chí ngạc nhiên trước thái độ của Thị Nở
• Sau Chí hiểu ra mọi việc: Tuyệt vọng, Chí uống rượu rồi xách dao đên nhà Bá Kiến đâm chết Bá Kiến và tự sát.

- Ý nghĩa hành động đâm chết Bá Kiến và tự sát của Chí:

• Đâm chết Bá Kiến là hành động lấy máu rửa thù của người nông dân thức tỉnh về quyền sống.
• Cái chết của Chí Phèo là cái chết của con người trong bi kịch đau đớn trên ngưỡng cửa trở về cuộc sống làm người.

(3) Kết bài

Khẳng định giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Chí Phèo.

3. Gợi ý ý tưởng

• Phân tích Chí Phèo theo hành trình số phận
• Phân tích Chí Phèo trong mối quan hệ với các nhân vật khác

4. Từ ngữ hay

• người nông dân lương thiện
• số phận bi kịch
• quá trình tha hóa
• bản chất lương thiện
• ý thức về nhân phẩm
• khát vọng hoàn lương
• sự thức tỉnh nhân tính
• bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người
• nỗi cô độc cùng cực
• tiếng kêu đau đớn
• giá trị hiện thực sâu sắc
• giá trị nhân đạo cao cả
• tiếng nói thương cảm
• sức tố cáo mạnh mẽ
• sự trân trọng phẩm giá con người
• khát vọng sống lương thiện
• hiện thực xã hội tàn nhẫn
• số phận người nông dân
• sức sống của tình người

5. Mẫu tham khảo

Mẫu 1

Nam Cao là nhà văn tiêu biểu với những sáng tác về người nông dân, tác phẩm Chí phèo được coi là kiệt tác, khẳng định tài năng và phong cách nghệ thuật của ông. Nhà văn đã dựng lên bức tranh về cuộc sống của những người nông dân dưới sự áp bức của địa chủ cường hào, đã đẩy họ con đường tha hóa và xuống tận cùng của xã hội.

Truyện Chí Phèo đã tái hiện lại hình ảnh nông thôn Việt Nam, của xã hội Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám. Xã hội này được đặc trưng, một bên bởi những bộ mặt như Bá Kiến, Lí Cường, Đội Tảo, Bát Tùng và những bè đảng xung quanh chúng, sống phè phỡn, gian ác, bạo ngược, vừa “du lại với nhau để bóc lột con em, nhưng ngấm ngầm chia rẽ, nhè từng chỗ hở để mà trị nhau”; một bên là đông đảo những người dân quê thấp cổ bé miệng, nơm nớp lo sợ, nhẫn nhục, quanh năm đầu tắt mặt tối vẫn không đủ ăn. Tầng lớp những người như Chí Phèo, Năm Thọ, Binh Chức họp thành một nhóm riêng. Họ là những dân thường, những người lao động nghèo, nhưng đã lưu manh hóa, bị mua chuộc và trở thành tay sai của bọn cường hào, lí dịch và gây nên không biết bao nhiêu tai vạ cho những người lương thiện.

Dưới ngòi bút của Nam Cao, bức tranh xã hội hiện ra đầy kịch tính, chất chứa những xung đột bùng nổ. Thông qua nhân vật Chí Phèo Nam Cao đã trực tiếp nêu lên vấn đề con người bị tha hóa, bị vong thân, mất nhân tính, nhân cách vì bị áp bức bóc lột, vì đói khổ, cùng cực. Tác giả đã mổ xẻ vấn đề cuộc sống và số phận mỗi con người, ý thức về quyền sống, quyền làm người, ý thức về nhân cách, nhân phẩm ngay ở những con người bị cộng đồng khinh bỉ, hắt hủi, gạt ra bên lề xã hội, ngay ở một “thằng cùng hơn cả dân cùng”, tưởng như đã bị hủy hoại hoàn toàn cả nhân hình và nhân tính.

Bên cạnh đó, truyện Chí Phèo còn giúp người đọc có cơ sở để chia sẻ với những dằn vặt, đau khổ của con người khi không được làm người, chỉ mong ước được sống bình thường, “được làm người lương thiện” như mọi người khác mà không được. Sự kết hợp hai mặt xã hội và nhân bản trong chủ đề mà truyện ngắn Chí Phèo đặt ra càng làm cho tác phẩm này có giá trị văn học sâu hơn, có sức ngân vang lớn hơn.

Các nhân vật trong truyện của Nam cao đều có những nét tính cách đặc sắc, từ Chí Phèo, Thị Nở, cho đến Bá Kiến, Lí Cường, Năm Thọ, Binh Chức, Đội Tảo, Tự Lãng, bà cô Thị Nở v.v… Tất nhiên, trong các nhân vật này, gây ấn tượng mạnh mẽ nhất ở người đọc là Chí Phèo, Bá Kiến, Thị Nở. Mỗi nhân vật đúng là một cá tính, là “con người này”, không lẫn vào đâu được, với ngoại hình và tính cách riêng, lối sống riêng, ngôn ngữ riêng, số phận riêng, đồng thời lại tiêu biểu cho một loại người nào đó về mặt xã hội, sinh hoạt, tâm lí.

Bá Kiến là điển hình của bọn lí dịch cường hào ở nông thôn. Chúng đều có những nét chung: hống hách, gian ác, dâm ô, đầy thủ đoạn mưu mô để giành giật và củng cố chức quyền cho cá nhân và con cái, đục khoét, ức hiếp dân lành, hãm hại những kẻ không ăn cánh và chống đối. Bá Kiến càng tỏ ra ranh ma quỷ quyệt trong nghề làm tổng lí, đặc biệt khi phải đối phó với những tên vai vế tranh chấp chức quyền với hắn hoặc những kẻ cố cùng liều thân. Tùy người, tùy việc, y biết lúc nào thì quát tháo, dọa nạt, lúc nào thì nhẹ nhàng, dụ dỗ, mua chuộc. Chính nhờ vậy lão mới thực hiện được mọi ý đồ đen tối của mình, khuất phục được bọn đầu bò đầu bướu, hạ được các phe cánh đối nghịch trong làng, quyền thế ngày càng thăng tiến và vững vàng. Con người khôn ngoan lõi đời ấy đã khống chế lừa bịp được Chí Phèo lâu dài, nhưng cuối cùng đã bị Chí Phèo giết chết, vì từ trong thâm tâm, trong tiềm thức, Chí đã nhận ra lão chính là kẻ thù của. mình, kẻ đã tước đoạt quyền làm.người của mình.

Đối với Bá Kiến thì Chí Phèo cũng chỉ là một trong số những tên dân cùng liều lĩnh như Năm Thọ, Binh Chức, cho nên cách xử sự của lão đối với Chí Phèo nói chung cũng giống “sách lược” đối với hạng đầu bò đầu bướu: dọa nạt, trấn áp công khai hoặc ngấm ngầm; hoặc nếu cần thì vô hiệu hóa, mua chuộc, lợi dụng làm tay chân. Và Chí Phèo cũng như Năm Thọ, Binh Chức đều biết rõ bản chất, chỗ mạnh và chỗ yếu của Bá Kiến và hạng người như lão. Nhưng Chí Phèo phục vụ cho Bá Kiến lâu dài hơn, đắc lực hơn, ngay từ lúc là một anh canh điền chất phác, khỏe mạnh, và cả sau khi đi tù về trở thành con quỷ dữ của làng Vũ Đại. Chí Phèo cũng bị lão hành hạ, đày đọa, làm nhục nhiều hơn. Và do vậy, Chí Phèo hiểu rõ lão hơn, nặng oán thù hơn đối với lão. Lúc tỉnh táo, Chí Phèo đã ý thức rõ về cảnh tủi nhục phải hầu hạ mụ vợ ba của Bá Kiến, về chuyện bị Bá Kiến hãm hại đẩy vào tù. Sau khi ở tù ra, hắn đã biến thành một con người khác. Từ một thanh niên hiền lành, rụt rè, hắn đã biến thành một tên lưu manh, liều lĩnh, hung dữ, rượu chè say khướt, chửi bới suốt ngày. Nhưng lúc tỉnh cũng như lúc say, trong ý thức và trong tiềm thức, hắn vẫn không bao giờ quên Bá Kiên. Bá Kiến đúng là nỗi ám ảnh của hắn.

Trong suốt thiên truyện, tác giả chỉ miêu tả ba lần Chí Phèo gặp Bá Kiến, sau khi hắn ở tù ra. Lần thứ nhất, sau khi uống rượu say, hắn xách một cái vỏ chai đến cổng nhà Bá Kiến gọi tên tục của lão ra mà chửi. Hắn định đến để gây sự. Gây sự, chửi bới, chống đối một người như Bá Kiến vừa đế thỏa sự căm giận, vừa có dịp để lên mặt với những người xung quanh, vừa có thể vòi tiền uống rượu. Với một người như Chí Phèo, một người mà sự liều lĩnh hung dữ là một cách để tự giới thiệu mình, để tồn tại và cũng là để che đậy sự sợ hãi cố hữu, thì không có gì có thể nói trước được về dự định và hành động. Tất cả tùy thuộc vào tình huống cụ thể. Gặp Lí Cường, bị Lí Cường quát mắng, tát tai, hắn rạch mặt, la làng, lăn đùng ra ăn vạ. Nhưng khi Bá Kiến “dịu dàng” chào hỏi, mời mọc, tỏ vẻ ân cần săn sóc, cho tiền, thì hắn lại nguôi ngoai, thích chí, hả hê.

Lần thứ hai, sau khi uống rượu say, hắn lại ngật ngưỡng đến nhà Bá Kiến nói là để đòi nợ. Gặp Bá Kiến, hắn xin đi ở tù, vì “ở tù còn có cơm ăn, còn ở làng ở nước thì không làm gì nên ăn, không mảnh đất cắm dùi”. Và, tất nhiên, kèm theo yêu cầu kì quặc ấy, là những lời dọa dẫm úp mở mà Bá Kiến rất hiểu rõ. Nhưng lần này lão Bá Kiến khôn ranh lại đẩy Chí Phèo đi đòi nợ Đội Tảo cho lão. Lão nghĩ bất kì kết cục nào cũng đều có lợi cho lão. Ngẫu nhiên, Chí Phèo lại đòi được nợ và được Bá Kiến cho mấy sào vườn ở bãi sông cấm thuê của một người làng trước đó. Và cũng từ đó, Chí Phèo bao giờ cũng say, và khi hắn say thì hắn làm bất cứ cái gì người ta sai hắn làm, gây ra bao nỗi khiếp sợ và tai vạ cho dân làng.

Lần thứ ba, Chí Phèo gặp Bá Kiến sau khi bị Thị Nở từ chối không nhận làm vợ hắn. Cùng quẫn, phẫn chí, Chí Phèo uống rượu say, cầm dao đi định “đâm chết cả nhà nó”. Nhưng Chí Phèo lại quên rẽ vào nhà Thị Nở mà lại đi thẳng đến nhà Bá Kiến, đòi được làm người lương thiện, và Chí đã đâm chết Bá Kiến rồi tự sát. Kết thúc này bề ngoài có vẻ ngẫu nhiên, thật ra lại rất tất yếu, bộc lộ rõ tính cách của Chí Phèo, ý đồ tư tưởng nghệ thuật của tác giả. Đây là một kết thúc khiến cho người đọc phải suy nghĩ rất nhiều về thực trạng và mâu thuẫn xã hội, về cuộc sống và bi kịch của đời người.

Câu chuyện đã tạo nên một ngã rẽ cho cuộc đời Chí từ khi gặp thị nở. Sau những ngày hạnh phúc ngắn ngủi với thị, Chí càng cảm thấy thêm cay đắng, khổ sở vì thân phận và điều này càng đẩy nhanh Chí đến một hành động tuyệt vọng. Chí không chỉ say, hung dữ, liều lĩnh, gây tội ác, mà còn biết sợ, tính toán, nhận diện được kẻ thù. Chí suy nghĩ, đau khổ về kiếp sống không bình thường, không ra người, không lương thiện của mình. Trong những ngày được hạnh phúc với Thị Nở, Chí cũng biết vui, biết mơ ước, biết buồn, biết ăn năn. Bị Thị Nở từ chối, đối với Chí, là một đòn đau không chịu đựng nổi. Từ kinh nghiệm sống, từ tiềm thức vô thức, Chí cảm nhận tình trạng bé tắc vô vọng của mình có nguyên nhân sâu xa hơn tội ác của Bá Kiến. Giết Bá Kiến cũng không có được sự giải thoát. Và hắn đã tự sát.

Dưới ngòi bút của Nam Cao Chí Phèo không chỉ là hình ảnh những tên cố cùng liều thân hoặc là điển hình, của những người nông dân lưu manh hóa vì sự áp bức bóc lột của bọn thực dân phong kiến, mà còn thể hiện bi kịch của con người bị tước đoạt quyền sống, quyền làm người, quyền được hưởng hạnh phúc. Cái điều rất nghiêm trang, rất đau lòng, rất tội nghiệp mà Nam Cao đã ghi lại và muốn nhắn gửi cho người đời thông qua một câu chuyện tưởng như chẳng có gì, một số nhân vật dị dạng và một giọng văn pha nhiều tính chất hài hước, nội dung thông điệp đó nhiều thế hệ độc giả đã hiểu và càng đánh giá cao tác giả.

Xây dựng lên những nhân vật tiêu biểu, nhà văn đã dùng những ngôn ngữ của đời sống, ngôn ngữ được quần chúng nhân dân sử dụng hằng ngày, rất phong phú, sinh động, giàu hình ảnh. Có thể nói hơn bất kì một nhà văn nào khác cùng thời, ngôn ngữ Nam Cao cho đến bây giờ vẫn tỏ ra không cũ với thời gian, cả về mặt từ vựng, ngữ nghĩa, cú pháp.

Phải có sự cảm thông sâu sắc với thân phận những người nông dân Nam Cao mới có mới có một tác phẩm giá trị như vậy. Ông đã khắc họa lên bức tranh xã hội với những bọn địa chủ cường hào gian ác, những con người nông dân tội nghiệp, bị chèn ép, bóc lột, không để cho họ một con đường sống.

Mẫu 2

Chí Phèo của Nam Cao là kiệt tác của văn học hiện thực phản ảnh đậm nét xã hội phong kiến đầy rẫy những tội ác và bất công, đồng thời khắc họa thành công hình ảnh người nông dân bị bần cùng hóa. Đọc những trang viết của Nam Cao, người đọc có thể mường tượng ra được bức tranh xã hội phong kiến nhiều ám ảnh.

Xuyên suốt tác phẩm là hình ảnh nhân vật Chí Phèo - một người nông dân lương thiện nhưng bị xã hội chèn ép, chà đạp, đẩy đến bước đường cùng thành kẻ sát nhân. Nam Cao đã để cho nhân vật Chí Phèo xuất hiện ngay đầu tác phẩm bằng tiếng chửi. Một loạt tiếng chửi của Chí Phèo như mở màn một cuộc đời nhiều tăm tối của hắn: “Hắn chửi trời, hắn chửi đất, hắn chửi cả làng Vũ Đại. Hắn chửi đứa nào đẻ ra hắn…”.

Chí Phèo sinh ra tại một cái lò gạch cũ, được người làng truyền tay nhau nuôi, đến khi hắn đi ở cho Bá Kiến. Bá Kiến vì ghen tuông mà đã đẩy Chí Phèo vào tù, nơi đó bắt đầu hình thành những oán hận và cả nỗi đau. Chí Phèo đã dần đánh mất đi bản thân, đánh mất đi sự lương thiện. Sau mấy năm ở tù, CHí Phèo về làng, trở thành một con người khác. Nam Cao đã khắc họa rõ từng đường nét trên khuôn mặt của Chí Phèo, như phản ảnh sự đau lòng của chế độ và sự tha hóa của một đời người. Chí Phèo xuất hiện "Cái đầu thì trọc lóc, răng cạo trắng hớn, hai mắt gườm gườm trông gớm chết". Hình ảnh người nông dân hiền lành đã biến mất sau những năm tháng ở tù.

Xã hội đã cướp đi nhân cách, bản tính lương thiện và cả ước muốn làm người của Chí Phèo. Hắn trở về từ nhà tù, biến thành một kẻ chuyên đi rạch mặt ăn vạ, hắn phá tan đi bao nhiêu gia đình ở làng Vũ Đại. Cả làng ai cũng sợ hắn, vì bộ mặt gớm ghiếc và hành động tàn bạo. Cuộc sống của một con người thay đổi hoàn toàn, hắn lấy nghề rạch mặt, đâm thuê chém mướn làm nghề sống. Chí Phèo bị người làng xa lánh, hắn trở về làm cho nhà Bá Kiến. Lại một lần nữa người đọc thấy được sự bế tắc, bước đường cùng của Chí Phèo. Hắn lại trở về nơi ngày xưa đã đẩy hắn vào cảnh cơ cực như bây giờ. Có lẽ đây chính là sự bế tắc của người dân thấp cổ bé họng trong xã hội phong kiến. Nam Cao đã rất thành công khi xây dựng thành công nhân vật CHí Phèo. Đây là hình tượng điển hình cho sự tha hóa trong xã hội phong kiến, là sự bế tắc, cùng đường lạc lối.

Nhưng Nam Cao đã không để cuộc đời Chí Phèo dừng lại ở đó, tác giả đã khơi gợi sự khát thèm yêu thương, khát thèm cuộc sống như một con người nơi hắn. Tình huống truyện Chí Phèo gặp Thị Nở ở vườn chuối sau lần hắn uống rượu say khướt. Thị Nở xuất hiện với bát cháo hành đã khiến người đọc vẫn cảm thấy còn chút gì đó hi vọng cho một cuộc đời bình dị. Thị Nở xấu xí, thô kệch, nhưng lại là vết sáng trong cuộc đời tăm tối của Chí Phèo. Sự xuất hiện của Chí Phèo thực sự có ý nghĩa rất lớn đối với Chí Phèo, đánh thức lương tri, đánh thức bản tính lương thiện của hắn. "Bát cháo hành" là một chi tiết nghệ thuật giàu giá trị nhân văn, cho tình người còn lấp lánh giữa xã hội thối nát.

Sau khi gặp gỡ với Thị Nở, hắn thấy cuộc đời ngoài kia thật tốt đẹp, nghe thấy những người đàn bà đi chợ đang nói chuyện. Hơn hết có một chi tiết, một suy nghĩ khiến người đọc chùng xuống "Hắn thấy già yếu, bệnh tật, và cô độc còn đáng sợ hơn cả đau ốm bệnh tật...hắn khát khao làm hòa với mọi người". Có lẽ đã đến lúc hắn nhận ra cần một cuộc sống như mọi người, không phải rạch mặt ăn vạ nữa. Cuộc sống bình dị ấy nhưng với Chí lại quá xa vời.

Xã hội phong kiến nghiệt ngã, không để cho Chí Phèo được làm người lương thiện khi bà cô của Thị Nở xuất hiện. Bà cô phản đối chuyện Thị Nở và Chí Phèo, còn dùng những từ cay độc để mắng mỏ Chí Phèo. Bà cô là hiện thân của xã hội phong kiến, cự tuyệt khát khao làm người, quyết dồn Chí vào bước đường cùng. Chính điều này đã khiến cho Hắn đau, rơi vào tuyệt vọng và quyết tìm đến nhà Bá Kiến để giết Bá Kiến.

Hình ảnh ám ảnh người đọc là hình ảnh Chí Phèo giãy đành đạch, nằm giữa vũng máu ở sân nhà Bá Kiến. Hắn giết Bá Kiến và tự kết liễu cuộc đời mình. Trước khi chết Chí phèo còn hét lên "Ai cho tao làm người lương thiện", xã hội này không cho, con người cũng không cho. Đúng là một bi kịch quá đau lòng đối với người nông dân trong xã hội đầy rẫy bất công.

Nam Cao với ngòi bút sâu sắc đã xây dựng nhân vật điển hình trong xã hội điển hình như kéo người đọc về với thời kỳ đau thương của đất nước ta hồi đó. Nghệ thuật đặc tả tính cách, hành động đã khiến cho truyện ngắn thêm sinh động, hấp dẫn.

Mẫu 3

Nam Cao là một trong những nhà văn hiện thực xuất sắc của văn học Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám. Trong các sáng tác của ông, Chí Phèo là truyện ngắn tiêu biểu khi viết về người nông dân nghèo bị xã hội đẩy vào con đường tha hóa. Qua cuộc đời đầy bi kịch của Chí Phèo, Nam Cao không chỉ phản ánh hiện thực tàn khốc của xã hội thực dân phong kiến mà còn thể hiện niềm thương cảm sâu sắc và sự trân trọng đối với khát vọng lương thiện của con người.

Chí Phèo vốn không phải là một kẻ xấu. Sinh ra không cha không mẹ, lớn lên trong sự cưu mang của dân làng, Chí từng là một người nông dân hiền lành, chăm chỉ và có lòng tự trọng. Chí từng mơ về một cuộc sống bình dị: chồng cuốc mướn, vợ dệt vải, cùng nhau xây dựng một mái ấm nhỏ. Tuy nhiên, chính xã hội bất công đã cướp đi cuộc sống bình thường ấy. Chỉ vì sự ghen tuông và thủ đoạn của Bá Kiến, Chí bị đẩy vào tù. Những năm tháng nhà tù đã biến đổi một người nông dân lương thiện thành một kẻ lưu manh, say rượu và chuyên rạch mặt ăn vạ.

Sau khi trở về làng Vũ Đại, Chí Phèo dần bị cộng đồng xa lánh. Tiếng chửi ở đầu tác phẩm cho thấy sâu sắc bi kịch ấy. Chí chửi trời, chửi đời, chửi cả làng Vũ Đại, nhưng không ai đáp lại. Chỉ có tiếng chó vang lên. Đằng sau những lời chửi tưởng như điên cuồng ấy là nỗi cô độc của một con người đang cố tìm kiếm sự giao tiếp với đồng loại. Chí muốn được thừa nhận là một con người, nhưng xã hội đã đẩy Chí ra ngoài ranh giới của cộng đồng.

Bước ngoặt trong cuộc đời Chí đến từ cuộc gặp gỡ với Thị Nở. Người đàn bà xấu xí, dở hơi ấy lại là người đầu tiên đem đến cho Chí sự quan tâm chân thành. Bát cháo hành của Thị Nở đã đánh thức phần người tưởng như đã mất trong Chí. Sau những năm tháng triền miên trong rượu và tội lỗi, Chí bắt đầu nghe thấy những âm thanh quen thuộc của cuộc sống, nhớ về quá khứ và nghĩ đến tương lai. Chí nhận ra mình đã già, đã cô độc và mong muốn được trở lại cuộc sống bình thường. Khát vọng lớn nhất của Chí lúc này là được làm hòa với mọi người, được sống như một con người lương thiện.

Nhưng bi kịch lại tiếp tục xảy ra khi bà cô Thị Nở ngăn cản mối quan hệ của hai người. Cánh cửa trở về với cộng đồng vừa hé mở đã nhanh chóng đóng lại. Chí nhận ra rằng xã hội không chấp nhận mình. Trong đau đớn và tuyệt vọng, Chí tìm đến nhà Bá Kiến, giết chết kẻ đã góp phần đẩy mình vào con đường tha hóa rồi tự sát. Câu hỏi “Ai cho tao lương thiện?” trở thành tiếng kêu ám ảnh nhất của tác phẩm. Chí đã thức tỉnh nhưng không thể tìm thấy con đường trở về. Cái chết của Chí vì thế vừa là bi kịch của một con người bị cự tuyệt quyền làm người, vừa là hành động phản kháng đối với thế lực đã chà đạp lên cuộc đời mình.

Bên cạnh Chí Phèo, Bá Kiến là nhân vật góp phần làm nổi bật bản chất của xã hội đương thời. Hắn là một kẻ gian xảo, lọc lõi, hiểu tâm lí con người và biết sử dụng thủ đoạn để cai trị. Bá Kiến không trực tiếp biến Chí thành một con quỷ ngay lập tức mà từng bước lợi dụng, kích động và biến Chí thành công cụ phục vụ quyền lực. Qua nhân vật này, Nam Cao cho thấy những thế lực thống trị đã góp phần đẩy người nông dân vào vòng luẩn quẩn của tha hóa và bế tắc.

Đặc biệt, hình tượng Thị Nở và chi tiết bát cháo hành đã góp phần làm nên chiều sâu nhân đạo của tác phẩm. Thị Nở không đẹp, thậm chí bị mọi người coi thường, nhưng lại là người có khả năng đem đến cho Chí sự ấm áp của tình người. Bát cháo hành tuy giản dị nhưng đã trở thành biểu tượng cho sự quan tâm và tình thương. Nam Cao qua đó khẳng định rằng phần người trong mỗi con người không dễ dàng mất đi; chỉ cần một sự yêu thương chân thành, nó vẫn có thể được đánh thức.

Chí Phèo có giá trị hiện thực sâu sắc khi phơi bày xã hội thực dân phong kiến bất công đã đẩy người nông dân vào cảnh nghèo đói, bị áp bức và tha hóa. Nhưng vượt lên trên sự tố cáo, tác phẩm còn chứa đựng giá trị nhân đạo lớn lao. Nhà văn nhìn thấy phía sau một kẻ lưu manh là một con người từng lương thiện, biết yêu thương và luôn khao khát được sống đúng với bản chất của mình. Chính cách nhìn ấy khiến Chí Phèo không chỉ là một nhân vật văn học mà còn trở thành biểu tượng cho bi kịch của con người bị tước đoạt quyền làm người.

Về nghệ thuật, Nam Cao thành công trong việc xây dựng nhân vật có tính điển hình, miêu tả tâm lí tinh tế và sử dụng ngôn ngữ giàu sức biểu cảm. Những chi tiết như tiếng chửi, bát cháo hành, câu hỏi “Ai cho tao lương thiện?” hay hình ảnh cái lò gạch cũ đều góp phần tạo nên sức ám ảnh cho tác phẩm. Đặc biệt, cách kể chuyện linh hoạt và giọng văn vừa chua chát vừa thương cảm đã giúp câu chuyện về Chí Phèo vượt ra ngoài phạm vi một số phận cá nhân để trở thành vấn đề có ý nghĩa xã hội và nhân sinh sâu sắc.

Có thể nói, Chí Phèo là một trong những truyện ngắn xuất sắc nhất của Nam Cao và của văn học hiện thực Việt Nam. Qua bi kịch của Chí Phèo, nhà văn đã tố cáo xã hội tàn nhẫn đã đẩy con người vào con đường tha hóa, đồng thời khẳng định một chân lí giàu giá trị nhân văn: trong sâu thẳm mỗi con người luôn tồn tại khát vọng được sống, được yêu thương và được làm người lương thiện. Chính chiều sâu hiện thực và nhân đạo ấy đã tạo nên sức sống lâu bền cho tác phẩm.

6. Những lỗi thường gặp

• Chỉ tập trung vào Chí Phèo mà bỏ qua các nhân vật khác
• Chỉ nêu giá trị hiện thực và nhân đạo mà không có dẫn chứng
• Nhận xét nghệ thuật chung chung